ایران، کنار یک آتش؛ روایت سده از با هم بودن

باشگاه خبرنگاران جوان؛ مریم سادات بهادر _ در میانه‌  زمستان، وقتی سرما به استخوان می‌رسد و شب‌ها بلندتر از امید می‌شوند، ایرانیان باستان آتشی روشن می‌کردند؛ نه برای نمایش، نه برای آیین، بلکه برای زندگی.
جشن سده، شبِ ایستادن در برابر تاریکی است؛ شبی که آتش، به‌جای سوختن، یادآوری می‌کند.

سده، روایت مشترک ایرانیان از نبرد دیرینه‌ی نور و تاریکی 

سده فقط یک جشن نیست؛ حافظه‌ی روشن یک ملت است. آیینی که از دل ایران باستان برآمده و قرن‌ها، بی‌آنکه خاموش شود، از نسلی به نسل دیگر رسیده است. جشنی که اگرچه امروز بیشتر با نام زرتشتیان شناخته می‌شود، اما ریشه‌هایش آن‌قدر عمیق است که نمی‌توان آن را در چارچوب یک دین محدود کرد. سده، روایت مشترک ایرانیان از نبرد دیرینه‌ی نور و تاریکی است.

 سده؛ جشن عدد، معنا و مقاومت

در تقویم ایران باستان، سده پنجاه روز و پنجاه شب پیش از نوروز برگزار می‌شد؛ درست در نقطه‌ای که زمستان به اوج خود می‌رسد. انتخاب این زمان تصادفی نبود. سده، اعلام جنگ انسان با سرما بود؛ جنگی که سلاحش آتش و پشتوانه‌اش همبستگی بود. 

در این آیین، هیزم‌ها از خانه‌های مختلف جمع می‌شد؛ هر خانواده سهمی داشت، هرچند اندک. آتش که افروخته می‌شد، همه گرد آن جمع می‌شدند؛ بی‌مرز، بی‌طبقه، بی‌فاصله. همین ویژگی است که سده را از یک آیین صرف مذهبی جدا می‌کند و آن را به جشنی ملی بدل می‌سازد.

بخش کارشناسی | سده؛ آیینی فراتر از دین

دکتر سلیمی پژوهشگر تاریخ ایران باستان با اشاره به جایگاه سده در فرهنگ کهن ایران می‌گوید: سده را نمی‌توان صرفاً یک جشن زرتشتی دانست. این آیین، پیش از آن‌که کارکرد مذهبی داشته باشد، پاسخی اجتماعی به شرایط اقلیمی و زیستی ایران بوده است. آتش در سده نماد بقا، امنیت و همبستگی اجتماعی است؛ مفهومی که در میان همه ایرانیان مشترک بوده است.

وی با تأکید بر اسناد تاریخی افزود: برخلاف تصور رایج، جشن‌هایی مانند سده، مهرگان و حتی نوروز، ابتدا ملی بودند و بعد‌ها در ساختار‌های دینی بازتعریف شدند. همین مسئله باعث ماندگاری آنها در طول قرن‌ها شده است.

آتش؛ قلب تپنده‌ی سده

مرکز ثقل جشن سده، آتش است؛ آتشی بزرگ، جمعی و نمادین. هیزم‌ها از خانه‌های مختلف جمع می‌شود؛ هرکس سهمی دارد، هرچند کوچک. آتش که روشن می‌شود، فقط گرما نمی‌دهد؛ یادآور همدلی است. آتشی که با دستِ تنها روشن نمی‌شود، اما با دست‌های بسیار، قد می‌کشد. 

در باور ایرانیان باستان، آتش نماد روشنایی، دانایی و پیروزی بر اهریمن بود. در سده، این مفهوم هنوز زنده است؛ حتی اگر واژه‌ها تغییر کرده باشند.

سده امروز | آتشی که هنوز نفس می‌کشد

امروزه جشن سده همچنان در نقاط مختلف کشور برگزار می‌شود؛ کرمان، یزد ، خراسان جنوبی و تهران از مهم‌ترین مراکز برگزاری این آیین هستند. در این شهرها، زرتشتیان با همراهی مردم، آتش سده را روشن می‌کنند؛ آتشی که حالا بیش از آن‌که آیینی مذهبی باشد، نمادی از همزیستی فرهنگی است. 

در کرمان، خراسان جنوبی و یزد، سده هنوز رنگ و بوی اصیل خود را حفظ کرده؛ مراسمی ساده، بی‌تکلف و صمیمی. در تهران نیز این جشن، فرصتی برای بازگشت به ریشه‌هاست؛ ریشه‌هایی که هنوز گرم‌اند، اگر دیده شوند. 

حرف آخر …

جشن سده یادآور این حقیقت ساده است: در سخت‌ترین شب‌ها هم می‌شود ایستاد، اگر آتش را با هم روشن کنیم. سده، جشن گذشته نیست؛ تمرین امروز است. تمرینِ با هم بودن. در زمانی که تاریکی، بیش از همیشه، دندان نشان می‌دهد.

 و شاید راز ماندگاری سده همین باشد: جشنی برای با هم بودن، در زمانی که سرما، آدم‌ها را از هم دور می‌کند.