در سالی که حتی سوریه جنگزده هم توانست روزنه ورود به نقشه سرمایهگذاری خاورمیانه را پیدا کند، سهم اکوسیستم استارتاپی ایران از کیک ۷.۵ میلیارد دلاری منطقه «صفر» بود. گزارش سرمایهگذاری سال ۲۰۲۵ خاورمیانه و شمال آفریقا (منا)، بیش از آنک ه روایتی از موفقیت همسایگان باشد، آینهای تمامقد از انزوای اقتصاد دیجیتال ایران است. در حالی که عربستان و امارات با جذب میلیاردها دلار سرمایه و بدهی، مرزهای رشد را جابهجا کردند، استارتاپهای ایرانی پشت دیوارهای بلند تحریم و محدودیت، تنها نظارهگر شتاب گرفتن همسایهها بودند.
به گزارش زومیت، در حالی که حتی بازارهایی با چند معامله محدود یا اکوسیستمهای نوپا در این گزارش دیده شدهاند، نبود نام ایران در گزارش سرمایهگذاری در منطقه منا در سال ۲۰۲۵ نشان میدهد که استارتاپهای ایرانی نه به سرمایه منطقهای متصلاند، نه در مسیر جریان رسمی دادههای سرمایهگذاری قرار دارند.
این غیبت، بیش از آن که به نبود استعداد یا ایده یا تیم کاربردی مربوط باشد، حاصل انزوای مالی، محدودیتهای بینالمللی و قطع ارتباط با شبکه سرمایهگذاران و نهادهای گزارشدهنده است؛ وضعیتی که پیامد آن، عقبماندن صنایع دیجیتال ایران از رقابت منطقهای و از دست رفتن فرصتهای رشد در مقیاس فرامرزی است.
رشد بزرگ، اما نامتوازن
بر اساس این گزاش افزایش سرمایهگذاری در سال ۲۰۲۵ بیش از هر چیز متکی به نیمه دوم سال بوده است. بیش از ۷۵ درصد کل سرمایه جذبشده تنها در ۶ماهه دوم اتفاق افتاده و سهماهه سوم بهتنهایی ۴.۵ میلیارد دلار سرمایه را به خود اختصاص داده است. این تمرکز زمانی نشان میدهد که برخلاف روایت «رشد پایدار»، جریان سرمایهگذاری بهشدت وابسته به چند پنجره خاص و چند معامله بزرگ بوده است.
در همین سال، بدهی نقشی تعیینکننده ایفا کرد. بیش از ۴ میلیارد دلار از کل سرمایه جذبشده از مسیر تامین مالی بدهی جذب شد؛ رقمی بیش از نیمی از کل سرمایهگذاری. حتی با حذف بدهی، رشد اکویتی همچنان مثبت است، اما حقیقت آن است که بدون BNPL و سازوکارهای اعتباری، تصویر سال ۲۰۲۵ بهمراتب کمنورتر شده است.
عربستان؛ ستون فقرات یا تکستون؟
اگر یک کشور را بتوان بهعنوان موتور اصلی جهش سرمایهگذاری در منا معرفی کرد، عربستان سعودی است. ۵ میلیارد دلار سرمایه، یعنی حدود دو سوم کل سرمایهگذاری منطقه، فقط در این کشور متمرکز شده است. عربستان نهتنها بیشترین حجم سرمایه، بلکه بیشترین معاملات رشدیافته و بزرگترین مگادیلها را نیز در اختیار دارد.
این تمرکز یک پیام دوگانه دارد. از یک سو، نشاندهنده موفقیت سیاستهای جذب سرمایه، حضور فعال نهادهای دولتی و شکلگیری بازیگران بزرگ فناوری در این کشور است. از سوی دیگر، این سوال اساسی را مطرح میکند که آیا میتوان از «اکوسیستم منطقهای» سخن گفت، وقتی حذف یک کشور، کل تصویر را فرو میریزد؟
امارات متحده عربی با ۲ میلیارد دلار سرمایه هم دومین بازیگر بزرگ است و بلوغ ساختاری خود را حفظ کرده، اما فاصله آن با عربستان در سال ۲۰۲۵ بهطور محسوسی افزایش یافته است. مصر، اگرچه سومین بازار منطقه باقی مانده، اما کاهش ۲۱ درصدی سرمایهگذاری در آن نشان میدهد که حجم معاملات بهتنهایی معیار سلامت اکوسیستم نیست.
فینتک؛ پادشاه بلامنازع، با تاج بدهی
در سطح بخشی، فینتک بیرقیب ظاهر شده است. بیش از ۵۸ درصد کل سرمایهگذاری منطقه به این حوزه اختصاص یافته و رقم بیش از ۴ میلیارد دلار در این حوزه سرمایهگذاری شده است. رشد سالانه آن به عدد خیرهکننده ۵۲۷ درصد رسیده است. با این حال، بخش بزرگی از این سرمایه از جنس سرمایهگذاری جسورانه کلاسیک نیست و از مسیر تامین مالی بدهی، بهویژه در مدلهای BNPL (الان بخر، بعدا پرداخت کن) تامین شده است.
این موضوع فینتک را بهجای آن که صرفا نماد نوآوری معرفی کند، به آینهای از تغییر رفتار سرمایه در منطقه بدل میکند؛ جایی که رشد سریع، بیش از آن که مبتنی بر فناوری عمیق باشد، بر سازوکارهای اعتباری و مالی استوار شده است.
پس از فینتک، پراپتک با تکیه بر چند معامله بزرگ ر رتبه دوم قرار دارد؛ صنعتی که تقریبا در ایران هیچ جایی ندارد. پراپتک (PropTech) یا فناوری املاک و مستغلات، اصطلاحی است که به کاربرد فناوری و نوآوری برای بهبود و دگرگونی صنعت املاک، مستغلات و مدیریت داراییهای فیزیکی اشاره دارد.
هدف اصلی پراپتک، استفاده از راهحلهای دیجیتال برای کارآمدتر، شفافتر، مقرونبهصرفهتر و کاربرپسندتر کردن فرایندهای مرتبط با املاک است. رتبه سوم بیشترین میزان سرمایه هم به صنعت تجارت الکترونیک تعلق دارد.
آمارهای این گزارش نشان میدهد در فینتک و پراپتک، سرمایه حول یکی دو شرکت برتر (مثل تمارا، پراپرتی فایندر) متمرکز شده که از احتمال ایجاد فضای انحصار خبر میدهد. همچنین، که دادهها نشان میدهد بخشهایی مانند دیپتک و هوش مصنوعی با وجود رشد، سهم ناچیزی (کمتر از ۴ درصد) دارند.
ظهور دوباره یک بازار فراموششده: چشمانداز احیای سوریه
گزارش ۲۰۲۵ از بازگشت تدریجی سوریه به نقشه استارتاپی منا نشانههایی دارد. اگرچه سهم این کشور از کل سرمایه منطقه هنوز ناچیز و در حد یک معامله با ارزش حدود یک میلیون دلار است، اما همین حضور نمادین پس از سالها انزوا نشان میدهد که تقاضای فزاینده برای محصولات دیجیتال در یک بازار آسیبدیده اما پرجمعیت، میتواند توجه سرمایهگذاران ریسکپذیر منطقهای را جلب کند.
احیای اکوسیستم سوریه یک فرصت راهبردی زودهنگام برای سرمایهگذارانی است که به دنبال نفوذ به بازاری با پتانسیل رشد بالا هستند. اما موفقیت این روند، بهطور کامل به بهبود ثبات سیاسی و گشایش بیشتر درهای این کشور به روی سرمایه خارجی گره خورده است.
سرمایه هست، اما نه برای همه
یکی از قابلتأملترین بخشهای گزارش، توزیع سرمایه از منظر جنسیت بنیانگذاران است. سهم استارتاپهای کاملا زنمحور از کل سرمایهگذاری تنها ۲.۲ درصد است و حتی تیمهای ترکیبی زن و مرد نیز تنها ۳.۴ درصد از کل سرمایه را جذب کردهاند؛ اما بیش از ۹۰ درصد پول همچنان در اختیار تیمهای کاملا مردانه است.
بازگشت سرمایهگذار خارجی؛ انتخابی و هدفمند
سرمایهگذاران منطقهای همچنان فعالترین بازیگران هستند، اما حضور سرمایهگذاران آمریکایی در سال ۲۰۲۵ پررنگتر از قبل شده است. مشارکت آمریکا در ۱۴۴ معامله، نشانهای از بازگشت علاقه بینالمللی به بازار خاورمیانه است؛ علاقهای که اینبار بهنظر میرسد انتخابی و متمرکز بر بازارهای بالغتر و معاملات بزرگتر است.
توهم فناوری؛ هوش مصنوعی در حاشیه جریان اصلی سرمایه
در حالی که هوش مصنوعی موتور محرکه انقلاب بعدی معرفی میشود، دادههای سرمایهگذاری منطقه منا روایتی متفاوت ارائه میدهد: هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۵ یک اولویت راهبردی نیست و یک فعالیت جنبی لوکس به شمار میرود.
با جذب تنها ۱۴۷.۵ میلیون دلار (کمتر از ۲ درصد از کل سرمایه منطقه)، این حوزه حتی نتوانست از بخشهای سنتیتری مانند SaaS یا دیپتک پیشی بگیرد و در رتبه ششم مانده است. این سهم اندک نشاندهنده ماهیت کمریسک و بازار-محور سرمایه منطقه است.
سرمایهگذاران ترجیح میدهند روی مدلهای تجاری اثباتشده با بازگشت سرمایه سریع (مانند اعتبارات خرد BNPL در فینتک یا پلتفرمهای لیستینگ املاک) سرمایهگذاری کنند، نه روی فناوریهای پیشرفتهای که نیازمند صبر، تخصص عمیق و تحمل چرخههای طولانیتر بازگشت سرمایه هستند.
همچنین باید گفت موفقیت پررنگ فینتک و پراپتک در مقابل حاشیهنشینی AI، گواهی است بر این ادعا: در اکوسیستم منا، کاربرد فناوری بر خلق فناوریهای پیشرو اولویت دارد. این رویکرد اگرچه در کوتاهمدت ارقام درخشانی تولید میکند، اما منطقه را از قطار نوآوری بنیادین جهانی عقب میاندازد.
«خروجها» بیشتر شدهاند، اما هنوز کافی نیستند
افزایش ۵۴ درصدی خروجها و ثبت ۶۶ معامله ادغام و تملک، نشانهای مثبت برای اکوسیستم محسوب میشود. با این حال، این خروجها عمدتا در امارات، مصر و عربستان متمرکز بودهاند.
